ललितपुरका झलकहरू

परम्परागत हस्तकला व्यवसाय

ललितपुर विशेष गरी धातुकला, काठको नक्काशी, थाङ्का चित्रकला र मूर्तिकला जस्ता हस्तकलाका लागि प्रसिद्ध छ। यहाँका कारीगरहरू पुस्तौंदेखि सीप हस्तान्तरण गर्दै आएका छन्। हस्तकलाजन्य सामग्री आन्तरिक तथा बाह्य बजारमा बिक्री हुने गर्दछ।

स्थानीय खाना तथा रेस्टुरेन्ट व्यवसाय

पाटन क्षेत्रमा नेवारी परिकार उपलब्ध गराउने धेरै रेस्टुरेन्ट तथा साना होटलहरू सञ्चालनमा छन्। समय बाजी, चटामरी, बारा जस्ता परिकार स्थानीय तथा पर्यटक दुवैले रुचाउँछन्। यसले स्थानीय अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको छ।

परम्परागत नेवारी जीवनशैली

ललितपुरको जीवनशैली नेवारी संस्कृति र परम्परामा आधारित छ। यहाँका मानिसहरू जात्रा, पर्व र गुठी परम्परामा सक्रिय रूपमा सहभागी हुन्छन्। परम्परागत इँटाका घर, बहाल र आँगन संस्कृति यहाँको पहिचान हो।

श्री रुद्रवर्ण महाविहार

रुद्रवर्ण महाविहार पाटन शहरका १५ बहालहरूमध्ये एक प्रमुख बहाल हो। यो बहाल छैठौं शताब्दीमा लिच्छवी राजा शिव देव द्वारा निर्माण गरिएको मानिन्छ। करिब ४०० वर्षपछि राजा रुद्र देव ले यसको प्रमुख जीर्णोद्धार गर्नुभएको थियो। त्यसयता यसलाई “शिव देव संस्कृत श्री रुद्रवर्ण महाविहार” भनिन्छ।

गठिचा (खण्डचुक)

यो बिहार ओकुबाहाको प्रवेशद्वार आँगन हो। यो आँगन राजा रुद्र देवले न्याय अदालतको रूपमा प्रयोग गर्थे। यसमा पश्चिममा लोकेश्वरको मन्दिर छ भने पूर्वमा बुद्धको मन्दिर र शिखरकुटचैत्य छ। यस दरबारको प्रवेशद्वारको चारैतिर तरवार बोकेका सिंहहरू र बीचमा चन्द्रमा छन्। विशाल सिंह रक्षकहरू छन् र तिनीहरूको पछाडि गणेश र कुमारको प्रतिमा छ।

त:गो चिभा, (यतालिबी)

यतिलिबी यस क्षेत्र वरिपरिको सबैभन्दा ठूलो आँगन हो। बीचमा एउटा विशाल चैत्य छ। यो चैत्य पाटन शहरको सबैभन्दा सुन्दर चैत्यहरू मध्ये एक हो। मृगको जोडी र माथिल्लो भागमा धर्म चक्र भएको सिमेन्टको ढोका छ। फाल्चा ढोकाको ठीक विपरीत अवस्थित छ जहाँ त्रि-रत्न भजन संघले पवित्र दिनहरूमा भजन बजाउँछ।

महाबुद्ध (बोधि मण्डप विहार)

महाबुद्ध मन्दिर अभयराजले उत्तरपूर्वी इस्वी संवत् ६८५ मा निर्माण गरेका थिए। निर्माण कार्य पूरा गर्न ३६ वर्ष लागेको थियो। १९३४ को भूकम्पमा मन्दिर गम्भीर रूपमा क्षतिग्रस्त भएको थियो। तर स्थानीय कलाकारले संरचनालाई वर्तमान रूपमा पुनर्निर्माण गरे। मुख्य देवता, शाक्यमुनिबुद्ध पूर्वतिर फर्केर भुइँ तल्लामा स्थापित छन्। यो मन्दिरलाई तिब्बती भाषामा 'सांगेतुङ्गु' भनिन्छ। यो शिखर शैलीको मन्दिरको उत्कृष्ट उदाहरण हो। मन्दिर टेराकोटामा बनेको छ।

गुजिबहा ननि

यो पूर्व-पश्चिम दिशामा फैलिएको ठूलो आँगन हो। बीचमा ढुङ्गाको चैत्य, इनार र दक्षिणतिर फर्केको शाक्यमुनि बुद्धको मूर्ति छ जुन २०६३ ईसा पूर्वमा निर्माण गरिएको थियो।

लुँ हिति

लुँ भनेको सुन हो र हिति भनेको ढुङ्गाको धारा हो। यहाँको हिति सुनौलो चादरले ढाकिएको हुनाले यसलाई लुँ हिति भनिएको हो। यहाँ जम्मा ४ वटा हिति छन्, पूर्वतिर ३ वटा र पश्चिमतिर एउटा हिति छ। पश्चिमतिरको हितिलाई ब्यांचा हिति पनि भनिन्छ किनकि यस हितिको माथिल्लो भागमा भ्यागुता छ। हिति मुनि भग्नावशेष अवस्थामा भागीरथको प्रतिमा छ।

थपा: हिटी

थपा हिटी वडा ६ का पाँच हिटीहरू मध्ये एक हो। यो पश्चिमतिर फर्किएको छ। चौडा ढुङ्गाको सिँढीले हिटीको आधारमा पुग्छ। ४ वटा धाराहरू छन्, पूर्वमा २ वटा धाराहरू, उत्तर र दक्षिण तर्फ एक-एक वटा। चैत्य पूर्व तर्फको पहिलो प्लिन्थमा स्थापित छ। दक्षिण-पूर्व कुनामा शिवलिंग छ। हिटीको निकास उत्तर-पश्चिम कुनामा छ। पछिल्लो मर्मत कार्य २०७८ भदौ २६ मा सम्पन्न भएको छ।

हिती फुस:

यो बह उत्तरतिर फर्किएको छ। यस बहाको स्थापनाको बारेमा कुनै रेकर्ड छैन। यद्यपि, यो बहा पद्मवर्न बिहार स्थापना गर्ने पद्मराजका भाइहरूले बनाएको भनिन्छ। यो बह दिनकरले बनाएका थिए त्यसैले यसलाई दिनवर्न विहार भनिन्छ। मुख्य देवता शाक्यमुनि बुद्ध उत्तरतिर फर्केका छन्।

सिकुचाबाहा

श्री पदमवर्ण महायान विहार ( ज्याथाबाहा)

पाटन दरबार क्षेत्र

पाटन दरबार क्षेत्र ललितपुरको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक केन्द्र हो। यहाँ प्राचीन मन्दिर, दरबार र कलात्मक काठ तथा ढुंगाका मूर्तिहरू देख्न पाइन्छ। यो क्षेत्र युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत छ।

कृष्ण मन्दिर

शिखर शैलीमा बनेको कृष्ण मन्दिर पाटन दरबार क्षेत्रमा अवस्थित छ। ढुंगाबाट निर्मित यो मन्दिर अत्यन्तै कलात्मक र आकर्षक छ। जन्माष्टमीको दिन यहाँ विशेष पूजा तथा भीडभाड हुन्छ।

सुवर्ण महाविहार – गोल्डेन टेम्पल

सुवर्ण महाविहार, जसलाई गोल्डेन टेम्पल पनि भनिन्छ, पाटनको प्रसिद्ध बौद्ध विहार हो। सुनले सजाइएको प्रवेशद्वार र मूर्तिकलाले यसलाई विशेष बनाएको छ। यहाँ बौद्ध धर्मावलम्बीहरू नियमित पूजा गर्न आउँछन्।

महाबौद्ध मन्दिर

महाबौद्ध मन्दिर हजारौँ साना बुद्ध मूर्तिहरूले सजिएको छ। इँटाबाट बनेको यो मन्दिर पाटनको अनौठो धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थल हो। यसको वास्तुकलाले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ।